II бөлім. Негізгі құқықтар, бостандықтар мен міндеттер
1. Конституцияның II бөлімі оның мазмұны мен реттеу нысанасын дәлірек көрсету мақсатында, сондай-ақ адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары мен конституциялық міндеттерінің бір бөлімінде жүйелі түрде бірігу мақсатында айтарлықтай қайта қаралып, «Негізгі құқықтар, бостандықтар мен міндеттер» деп аталды.
Қайта атау және құрылымдық қайта өңдеу конституциялық архитектураның айқындылығын арттыруға бағытталған: бөлім тек құқықтар мен бостандықтарды ғана емес, сонымен бірге реттеудің логикалық тұтастығын күшейтетін және нормаларды «құқық – міндет» теңгерімінің бірыңғай жүйесі ретінде қолдануды жеңілдететін өзара байланысты міндеттер блогын бекітеді.
2. Қазақстан Республикасының азаматтығы саласындағы шектеулер, сондай-ақ оны тоқтатудың шарттары мен негіздері нақтыланды. 12-баптың 3-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының азаматы қос немесе көп азаматтыққа ие бола алмайды. Азаматта өзге де азаматтықтың болуы Қазақстан Республикасының азаматтығын тоқтату үшін негіз болып танылады.
Норма азаматтықтың біртұтастығы мәселелеріндегі құқықтық айқынсыздықты жояды және «қос/көп азаматтыққа тыйым салу – оның салдары ретінде азаматтықтың тоқтатылуы» деген тікелей конституциялық байланысын бекітеді. Бұл көші-қон-құқықтық үдерістердің басқарылуын арттырады, азаматтың құқықтық мәртебесінің бірыңғай стандартын қамтамасыз етеді әрі жария-құқықтық міндеттер мен адалдықтар қақтығысының тәуекелдерін (мемлекеттік қызмет, қауіпсіздік және азаматтық міндеттерді орындау мәселелерін қоса алғанда) төмендетеді.
3. Өмір сүру құқығы әр адамның абсолютті және ажырамас құқығы ретінде бекітілген.
Жоғарыда айтылғандарды неғұрлым нақты формулада конституциялық бекіту жеке тұлғаның құқықтық мәртебесінің құндылық негізін күшейтеді және мемлекет пен құқық қолдану үшін шектеулер мен мәжбүрлеу шараларының рұқсат етілуін бағалау кезінде, сондай-ақ адамның физикалық тұтастығы мен қауіпсіздігіне әсер ететін қақтығыстарды шешу кезінде қатаң бағдар қалыптастырады.
4. Әрбір адамға жеке бас бостандығы мен қолсұғылмаушылыққа кепілдік беріледі, ұстау кезінде ұсталған адамның бостандығы мен құқықтарын шектеу негіздері түсіндіріледі.
Кінәсіздік презумпциясы қағидаты II бөлімде «Негізгі құқықтар, бостандықтар мен міндеттер» бөлімінде бекітілген.
Іс жүргізу кепілдіктерін конституциялық деңгейде кеңейту ерікті түрде бас бостандығынан айырудан қорғау стандартын арттырады және қудалау органдарының адаммен «алғашқы байланыстан» іс-әрекеттеріне қойылатын талаптарды күшейтеді.
Кінәсіздік презумпциясын негізгі құқықтар бөліміне көшіру оны тек қылмыстық іс жүргізу қағидатына ғана емес, сонымен бірге адамның мінез-құлқын және қоғамдық коммуникацияны бағалау кезінде барлық органдар мен лауазымды адамдар үшін міндетті жалпы конституциялық стандартқа айналдырады.
5. Ар-намыспен қатар адамның қадір-қасиетінің қол сұғылмауы және оның заңмен қорғалуы кепілдігі бекітілген.
6. Жеке өмірге қолсұғылмаушылыққа, жеке және отбасылық құпияға, дербес деректерді оларды заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан, оның ішінде цифрлық технологияларды қолданудан қорғауға заңмен кепілдік берілген құқық нақтыланды.
Жеке өмірге қолсұғылмаушылық кепілдіктері кеңейтілді. Цифрлық технологияларды қолдана отырып коммуникацияларды қоса алғанда, банк операцияларының, салымдар мен жинақтардың, хат алмасулардың, телефон арқылы сөйлесулердің, пошта және байланыс құралдарымен берілетін өзге де хабарламалардың құпиясын қорғау қамтамасыз етіледі.
Норма азаматтар мен мемлекет үшін құқықтық сенімділікті арттыратын және жедел-іздестіру және құпиялылыққа әсер ететін өзге де іс-әрекеттер кезінде (негіздер мен рәсімдер бойынша) араласудың неғұрлым жоғары шегін белгілейтін деректердің сезімтал массивтерін (банктік ақпарат және электрондық коммуникациялар) тікелей қамти отырып, жеке өмірді конституциялық қорғауды қазіргі заманғы қаржылық және цифрлық шындықтарға бейімдейді.
7. Өзінің партиялық және діни қатыстылығын анықтау және көрсету немесе көрсетпеу құқығы туралы ескірген ережелер алынып тасталды.
8. Ғылыми, техникалық, көркем шығармашылық еркіндігін бекіту мемлекет пен қоғам дамуының айқындаушы бағыттарымен байланысты, инновациялық даму, жаңа технологияларды енгізу және білім экономикасын қалыптастыру үшін алғышарттар жасайды.
Ақпаратты тарату еркіндігі басқа адамдардың ар-намысы мен қадір-қасиетіне, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адамгершілігіне қол сұғылмауы, қоғамдық тәртіпті бұзбауы тиіс.
9. Еңбек құқығы туралы ереже нақтыланды (еңбек бостандығы формуласының орнына), бұл әр адамның еңбек ету құқығын мойындайтын экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактіге сәйкес келеді.
«Еңбек құқығына» баса назар аудару кепілдіктің әлеуметтік-құқықтық сипатын күшейтеді және конституциялық терминологияны халықаралық стандарттарға жақындата отырып және шарттық міндеттемелерді ескере отырып, нормаларды қолдану мен түсіндіруді жеңілдете отырып, осы құқықты іске асыру үшін жағдай жасау (жұмыспен қамтуға қол жеткізу, кемсітпеушілік, жұмысқа орналасуға жәрдемдесу саясаты) жөніндегі мемлекеттің оң міндеттемелерін атап көрсетеді.
10. Неке заңға сәйкес мемлекет тіркеген ерлер мен әйелдердің ерікті және тең құқылы одағы болып табылады деген норма енгізілді.
Норма некенің негізгі анықтамасын және оның негізгі белгілерін (еріктілік, теңдік, мемлекеттік тіркеу) конституциялық түрде тіркейді, осылайша отбасылық мәртебенің құқықтық сенімділігі мен реттеудің біркелкілігін арттырады. Сонымен бірге ол ерлі-зайыптылардың, балалардың құқықтарын қорғау және отбасылық қатынастардың тұрақтылығы мәселелерін қоса алғанда, отбасы саласындағы заңнама мен құқық қолдану үшін конституциялық бағдар белгілейді.
11. Қазақстан Республикасының аумағындағы білім беру ұйымдарындағы білім беру және тәрбиелеу жүйесі рухани (діни) білім беру ұйымдарын қоспағанда, зайырлы сипатта болатыны нақтыланды.
Норма мемлекеттік саясаттың және қоғамдық саланың бейтараптығының негізі ретінде зайырлылықтың бірыңғай қағидатын бекітеді, сонымен бірге рухани (діни) ұйымдар үшін институционалды түрде бөлінген алып тастауға мүмкіндік береді. Бұл мемлекеттің зайырлы сипаты мен ар-ождан бостандығы арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етеді, білім беру практикасындағы сәйкессіздіктердің қаупін азайтады және бағдарламалар мен тәрбие жұмысының мазмұны үшін түсінікті негіз қалыптастырады.
12. Қазақстан Республикасы азаматтарының табиғатты сақтау және табиғи байлыққа ұқыпты қарау міндеті белгіленген.
Экологиялық міндетті конституциялық бекіту табиғатты қорғау саясатының құқықтық негізін күшейтеді және ресурстарды тұрақты пайдаланудың қоғамдық маңыздылығын көрсетеді. Мұндай норма заңнама мен құқық қолдану (экологиялық зиян үшін жауапкершілікті қоса алғанда) үшін құндылық және нормативтік бағдарды қалыптастырады, сондай-ақ экологиялық тәуекелдер мен қоғамның ұзақ мерзімді мүдделерін ескеретін даму моделіне көшуді қолдайды.
13. Белсенді құқықты іске асыру шарттарымен қатар, пассивті құқықты іске асыру шарттары да бекітілген. Сот әрекетке қабілетсіз деп таныған Қазақстан Республикасының азаматтары, заңда белгіленген тәртіппен өтелмеген немесе алынбаған соттылығы бар Қазақстан Республикасының азаматтары, сондай-ақ сыбайлас жемқорлық қылмыс немесе сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық жасауда кінәсін сот заңда белгіленген тәртіппен мойындаған Қазақстан Республикасының азаматтары сайлануға құқылы емес.