Қоғамның өркениетті дамуы мен мемлекеттің тұрақтылығы ең алдымен заңның үстемдігіне және қоғамдық тәртіптің сақталуына байланысты. Заң мен тәртіп – бір-бірімен тығыз байланысты ұғымдар. Заң қоғамдағы қарым-қатынастарды реттесе, тәртіп сол заң талаптарының күнделікті өмірде орындалуын қамтамасыз етеді.
Мемлекет үшін азаматтардың қауіпсіздігі мен құқықтарын қорғау – басты міндеттердің бірі. Осы міндетті жүзеге асыруда мемлекеттік органдардың, әсіресе құқық қорғау органдарының қызметі маңызды орын алады. Алайда қоғамдық тәртіпті сақтау тек құқық қорғау органдарының міндеті деп қарау дұрыс емес. Бұл – бүкіл қоғамға ортақ жауапкершілік.
Заң үстемдігі – әділетті қоғамның негізі
Заң үстемдігі дегеніміз – қоғамдағы барлық азаматтар мен мемлекеттік органдардың заң талаптарын бұлжытпай орындауы. Заң алдында барлығы тең болуы – құқықтық мемлекеттің басты қағидаларының бірі.
Азамат өз құқықтарын білгені сияқты, өз міндеттерін де білуі қажет. Құқықтық сауаттылық адамның заңсыз әрекеттен сақтануына, өз құқығын заңды жолмен қорғауына және басқа азаматтардың құқықтарына құрметпен қарауына мүмкіндік береді.
Заң талаптарын сақтау тек жауапкершіліктен қорқу арқылы қалыптаспауы керек. Заңға құрмет адамның ішкі мәдениеті мен азаматтық ұстанымына айналған кезде ғана қоғамда берік құқықтық тәртіп орнығады.
Құқықбұзушылықтың алдын алу – маңызды бағыт
Құқықбұзушылықпен күрестің ең тиімді жолдарының бірі – оның алдын алу. Қылмыс жасалғаннан кейін оған құқықтық баға беру маңызды болғанымен, одан да маңыздысы – сол құқықбұзушылыққа алып келетін себептер мен жағдайларды алдын ала анықтау.
Бұл бағытта профилактикалық жұмыстардың маңызы зор. Әсіресе жасөспірімдер арасындағы құқықбұзушылықтың алдын алу, отбасылық-тұрмыстық жанжалдарды болдырмау, қоғамдық орындардағы тәртіпті сақтау, есірткі қылмыстары мен интернет арқылы жасалатын заңсыз әрекеттердің алдын алу тұрақты назарда болуы тиіс.
Құқық бұзушылықтың алдын алу тек жазалау шараларымен шектелмеуі керек. Оның әлеуметтік себептерін анықтау, халықпен түсіндіру жұмыстарын жүргізу, жастардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру және құқықтық мәдениетін арттыру да маңызды.
Құқық қорғау органдары және халық сенімі
Қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде құқық қорғау органдарына үлкен жауапкершілік жүктеледі. Олардың қызметінің тиімділігі тек анықталған қылмыстардың немесе құқықбұзушылықтардың санымен ғана емес, халықтың қауіпсіздік деңгейі мен мемлекеттік институттарға деген сенімі арқылы да бағаланады.
Құқық қорғау органдары мен халық арасындағы өзара байланыс неғұрлым берік болған сайын, құқықбұзушылықтардың алдын алу да соғұрлым нәтижелі болады. Азаматтардың өтініштері мен шағымдарына мұқият қарау, заң талаптарын түсіндіру, профилактикалық жұмыстар жүргізу – халықпен тиімді қарым-қатынастың маңызды элементтері.
Қызметтік міндетті адал орындау, заңдылықты сақтау, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу – құқық қорғау саласындағы әрбір қызметкердің негізгі қағидаты болуы тиіс.
Құқықтық мәдениет – тәртіптің бастауы
Қоғамдағы тәртіпті тек бақылау мен жауапкершілік шаралары арқылы қамтамасыз ету мүмкін емес. Ол үшін азаматтардың құқықтық мәдениетін қалыптастыру қажет.
Құқықтық мәдениет – адамның заңды білуі ғана емес, оны құрметтеуі және күнделікті өмірде сақтауы. Мысалы, жол қозғалысы ережесін орындау, қоғамдық орында тәртіп сақтау, бөтеннің мүлкіне қол сұқпау, өзгенің ар-намысы мен қадір-қасиетін құрметтеу – құқықтық мәдениеттің қарапайым көріністері.
Кейде қоғамда «ұсақ құқықбұзушылықтың» салдары елеусіз қабылданады. Алайда тәртіпті сақтауға немқұрайлы қарау уақыт өте келе күрделі мәселелерге әкелуі мүмкін. Сондықтан кез келген құқық бұзушылыққа дер кезінде назар аудару және оның алдын алу – қауіпсіз қоғам қалыптастырудың маңызды шарты.
Жастар – қоғамның болашағы
Заң мен тәртіп қағидатын қалыптастыруда жастардың тәрбиесіне ерекше көңіл бөлу қажет. Себебі бүгінгі жас – ертеңгі қоғамның белсенді мүшесі.
Жастарға заң талаптарын түсіндірумен қатар, олардың бойында жауапкершілік, отансүйгіштік, еңбекқорлық және өзгенің құқықтарын құрметтеу сияқты құндылықтарды қалыптастыру маңызды.
Мектептер мен жоғары оқу орындарында құқықтық тәрбие беру жұмыстары жүйелі жүргізілуі қажет. Оқушылар мен студенттер өз құқықтары мен міндеттерін біліп, заңсыз әрекеттің салдарын түсінуі тиіс.
Жасөспірімдердің бос уақытын тиімді ұйымдастыру, спортпен және шығармашылықпен айналысуына жағдай жасау да құқықбұзушылықтың алдын алуға ықпал етеді.
Қауіпсіздік – ортақ жауапкершілік
Қауіпсіз қоғамды тек мемлекеттік органдардың күшімен қалыптастыру мүмкін емес. Әрбір азамат өзінің күнделікті әрекетімен қоғамдық тәртіпке үлес қосады.
Көшеде, қоғамдық орында, жұмыста немесе әлеуметтік желіде адамның әрекеті басқа адамдарға әсер етеді. Сондықтан әр азамат өз әрекетінің салдарын түсініп, заң талаптарын сақтауға ұмтылуы керек.
Құқықбұзушылықтың алдын алуда азаматтық белсенділіктің де маңызы зор. Күдікті жағдайларға бейжай қарамау, заңсыз әрекеттер туралы тиісті органдарға хабарлау, қоғамдық тәртіпті сақтауға атсалысу – қауіпсіз орта қалыптастыруға қосылған үлес.
Заң мен тәртіп – ел болашағының негізі
Заң мен тәртіп орныққан мемлекетте азаматтардың құқықтары сенімді қорғалады, қоғамда тұрақтылық сақталады және елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына қолайлы жағдай қалыптасады.
Тәртіп – бір күнде қалыптасатын құбылыс емес. Ол күнделікті жауапкершіліктен, заңға деген құрметтен және әр азаматтың саналы әрекетінен басталады.
Сондықтан «Заң мен тәртіп» қағидаты тек мемлекеттік саясаттың бағыты ретінде емес, әрбір адамның өмірлік ұстанымы ретінде қалыптасуы қажет.
Заңды құрметтеу – өз құқығыңды қорғау ғана емес, басқа адамның құқығын да құрметтеу. Тәртіпті сақтау – қоғамның тыныштығына үлес қосу. Ал, заңдылық пен тәртіпті нығайту – елдің тұрақты әрі қауіпсіз болашағын қалыптастырудың басты шарттарының бірі.
Заң үстемдігі мен қоғамдық тәртіп – мемлекеттің қуаты мен қоғамның тұрақтылығын айқындайтын негізгі құндылықтар. Оларды сақтау мен нығайту – баршаға ортақ міндет.
Айдарбек Замбаев,
Жуалы аудандық сотының судьясы
