Қазіргі қоғамда адам өміріне әсер ететін тәуелділіктің түрі аз емес. Соның ішінде соңғы жылдары алаңдатып отырған өзекті мәселенің бірі – лудомания, яғни құмар ойындарға тәуелділік. Бұл құбылыс алғашында адамның ермек үшін ойынға қатысуы немесе спорттық бәс тігуі ретінде көрінуі мүмкін. Алайда уақыт өте келе қарапайым қызығушылық бақылаудан шығып, адамның күнделікті өмірін билей бастайды.
Лудомания – адамның өзіне, отбасына, қаржылық жағдайына және әлеуметтік ортасына зиян келіп жатқанын біле тұра, құмар ойынға деген тартылысын тоқтата алмауы. Мұндай тәуелділік адамның материалдық жағдайын ғана емес, оның психологиялық ахуалын, жақындарымен қарым-қатынасын, еңбекке деген жауапкершілігін де әлсіретеді. Мемлекеттік органдардың түсіндіру материалдарында ойынға тәуелділік адамның әлеуметтік, кәсіби, материалдық және отбасылық құндылықтарының төмендеуіне әкелуі мүмкін екені атап көрсетіледі.
Лудоманияны тек «ақша ұтылып қалу» мәселесі деп қабылдау – үлкен қателік. Оның астарында адамның мінез-құлқы мен өмір салтының өзгеруі, отбасындағы сенімнің жоғалуы, қарыздың көбеюі, жауапкершіліктен қашу және әлеуметтік байланыстардың әлсіреуі секілді күрделі мәселелер жатыр.
Ойыннан басталып, өкінішке ұласатын жол
Құмар ойынға тәуелділік бір күнде қалыптаспайды. Көп жағдайда адам ойынға қызығушылықпен келеді. «Бір рет байқап көремін», «аз ғана ақша саламын», «ұтсам, тоқтаймын» деген ойлар бастапқыда қауіпті болып көрінбеуі мүмкін.
Алайда алғашқы жеңіс адамның ойынға деген қызығушылығын күшейтуі ықтимал. Ол келесі жолы да ұтамын деп ойлайды. Ал, жеңілген жағдайда ұтылған қаражатын қайтаруға тырысады. Осылайша «ұтылған ақшаны қайтару» мақсаты адамның ойыннан шыға алмауына себеп болуы мүмкін.
Ең қауіпті тұсы – адам өзінің тәуелді болып бара жатқанын бірден аңғара бермейді. Бастапқыда ойынға аз уақыт пен аз қаражат бөлінсе, кейін бұл әрекет жиілей түседі. Отбасына, жұмысына, достарына арналған уақыт ойынға жұмсала бастайды.
Қазіргі цифрлық орта бұл мәселені одан әрі күрделендіріп отыр. Смартфон мен интернеттің көмегімен онлайн платформаларға тәулік бойы қол жеткізу мүмкіндігі адамның өзін-өзі бақылауын әлсіретуі мүмкін. Қазақстанның мемлекеттік органдары да цифрлық ортаның құмар ойындарға қолжетімділікті арттырып отырғанын атап өтіп, алдын алу шараларының маңызын көрсетуде.
Сондықтан лудоманиямен күрес тек ойын ойнайтын адамға «ойнама» деп кеңес берумен шектелмеуі керек. Мәселенің түпкі себептерін түсініп, адамның психологиялық және әлеуметтік жағдайына назар аудару қажет.
Бір адамның мәселесі – бір отбасының қасіреті
Лудоманияның ең ауыр салдарының бірі – оның отбасы мүшелеріне тигізетін әсері
Отбасында бір адамның ойынға тәуелді болуы ерлі-зайыптылардың арасындағы сенімге сызат түсіреді. Құмар ойынға ақша жұмсаған адам кейде шығынын жақындарынан жасыруға тырысады. Қарызын жабу үшін туыстарынан немесе таныстарынан ақша сұрауы мүмкін. Кей жағдайда отбасының күнделікті қажеттілігіне арналған қаражат та ойынға жұмсалады.
Біртіндеп үйдегі қаржылық тұрақтылық бұзылады. Азық-түлік, коммуналдық төлем, баланың киімі мен оқуына арналған қаражат сияқты маңызды қажеттіліктер кейінге қалуы мүмкін. Ал, мұндай жағдай қайталана берген сайын отбасындағы түсініспеушілік пен жанжал күшейеді.
Ең бастысы – отбасы мүшелері арасындағы сенім жоғалады.
Жақын адамының ойынға тәуелді екенін білген отбасы мүшесі «тағы да қарыз алып жүр ме?», «ақшаны қайда жұмсады?», «бүгін тағы ойнамай ма?» деген күмәнмен өмір сүруі мүмкін. Ал, тәуелді адам өз кезегінде өзінің әрекетін ақтауға немесе жасыруға тырысады.
Осылайша бір отбасының ішінде ашық әңгіме мен өзара сенімнің орнына күдік пен реніш пайда болады.
Балалар да мұндай жағдайдан тыс қалмайды. Үйдегі тұрақсыздық, ата-ананың жиі жанжалдасуы, қаржылық қиындықтар баланың психологиялық жағдайына әсер етуі ықтимал. Бала өзін қауіпсіз сезінетін ортадан айырылса, оның оқуына, мінез-құлқына және адамдармен қарым-қатынасына да кері әсер етуі мүмкін.
Сондықтан лудоманияны тек ересек адамның жеке мәселесі деп қарауға болмайды. Оның зардабы отбасының әр мүшесіне жетуі мүмкін.
Қарыз көбейген сайын мәселе де күрделене түседі
Құмар ойынның тағы бір қауіпті салдары – қаржылық тәуелділік
Адам алғашында өз қаражатына ойнауы мүмкін. Кейін ұтылған ақшасын қайтару үшін тағы ақша салады. Жеке қаражаты жетпеген кезде қарыз алуға көшеді. Бір қарызды екінші қарызбен жабу әрекеті қаржылық тығырыққа әкелуі ықтимал.
Бұл жерде маңызды бір нәрсені түсіну қажет: құмар ойын – тұрақты табыс көзі емес.
«Бір рет үлкен ақша ұтып, барлық қарызымды жабамын» деген үміт адамды одан сайын тәуелді етуі мүмкін. Жеңілістен кейін қайта ойнап, ұтылғанын қайтаруға ұмтылу – қауіпті шеңбер.
Қаржылық қиындық күшейген сайын адамның психологиялық қысымы да артады. Қарызды жасыру, жақындарынан өтірік айту, жұмысындағы міндеттерді орындамау сияқты әрекеттер пайда болуы мүмкін. Мемлекеттік органдардың материалдарында лудоманияның қаржылық қиындықтарға, қарызға, отбасылық жанжалдарға және әлеуметтік жауапкершіліктің төмендеуіне әкелуі мүмкін екені көрсетіледі.
Осы тұста ата-ана мен отбасы мүшелерінің міндеті – мәселені тек ақша арқылы бағаламау. «Қанша ақша ұтылдың?» деген сұрақпен қатар «Неліктен ойынға қайта-қайта ораласың?», «Саған қандай көмек қажет?» деген сұрақтарды да қою маңызды.
Қоғамға әсері қандай?
Лудомания жеке отбасылардың ғана мәселесі емес. Ол қоғамның әлеуметтік тұрақтылығына да әсер етеді.
Еңбекке қабілетті адамның ойынға тәуелді болуы оның жұмыс өнімділігін төмендетуі мүмкін. Ойынға уақыт бөлу, қаржылық қиындықтар мен психологиялық күйзеліс адамның кәсіби міндеттеріне салғырт қарауына әкелуі ықтимал.
Отбасылық қарым-қатынастардың бұзылуы да қоғамға әсер етеді. Қарыздың өсуі, жанжалдың күшеюі, ажырасу қаупінің артуы – әлеуметтік мәселелердің қатарын көбейтеді.
Сонымен бірге құмар ойынға тәуелділік кейбір жағдайларда құқық бұзушылық қаупін де арттыруы мүмкін. Адам қаржылық тығырықтан шығудың заңсыз жолдарын іздеуі ықтимал. Сондықтан лудоманияның алдын алу – тек денсаулық сақтау немесе отбасы мәселесі емес, сонымен бірге құқықтық және әлеуметтік саясаттың маңызды бағыты.
Әсіресе жастар мәселеге ерекше назар аударуды қажет етеді. Жас адамның өмірлік тәжірибесі қалыптасып үлгермеген кезде «жеңіл жолмен ақша табу» туралы түсінікке елігуі оның болашағына кері әсер етуі мүмкін.
Сондықтан мектептен бастап балаға еңбектің құндылығын, ақшаның оңай келмейтінін, тәуекел мен жауапкершіліктің арақатынасын түсіндіру қажет.
Алдын алу – ең тиімді жол
Лудоманиямен күресте ең маңызды бағыттардың бірі – алдын алу.
Қазақстанда бұл бағытта жүйелі жұмыстар жүргізілуде. 2024–2026 жылдарға арналған заңсыз ойын бизнесі мен лудоманияға қарсы іс-қимыл жөніндегі кешенді жоспар бекітіліп, оның аясында алдын алу, тәуелділікті анықтау, емдеу және әлеуметтік оңалту, сондай-ақ ойын бизнесін мемлекеттік реттеу бағыттары қамтылған.
Ресми мәліметке сәйкес, республикалық әлеуметтік зерттеуге шамамен 6 мың азамат қатысқан. Сонымен қатар, мектептердің тәрбие жұмысына құмар ойындар мен интернетке тәуелділіктің алдын алу бағыттары енгізіліп, ата-аналарға арналған түсіндіру жұмыстары жүргізілуде.
Бұл – мәселені шешудің тек мемлекеттік деңгейде емес, отбасы мен білім беру ұйымдары арқылы да жүргізілуі керектігін көрсетеді.
Ата-ана баласымен ақша, интернет, әлеуметтік желі және құмар ойындар туралы ашық сөйлесуі керек. «Бұндай тақырыпты балаға айтудың қажеті жоқ» деген көзқарас дұрыс емес. Керісінше, бала қауіпті ақпаратты сырттан емес, ең алдымен өз отбасынан дұрыс түсіндірме арқылы алғаны жөн.
Отбасы не істей алады?
Егер жақын адамның ойынға тәуелділігі байқалса, оны бірден кінәлау мәселені шешпейді.
Біріншіден, сабырлы түрде сөйлесу қажет. Адамды қорлау, кемсіту, көпшіліктің алдында ұялту оның ойыннан бас тартуына емес, мәселені одан әрі жасыруына әкелуі мүмкін.
Екіншіден, қаржылық мәселеге нақты шектеу қою керек. Отбасы бюджетінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету, маңызды төлемдерді уақытылы орындау, қарыз мәселесін бақылау қажет.
Үшіншіден, мамандардың көмегіне жүгінуден қорықпау керек. Тәуелділік – ерік-жігердің ғана мәселесі емес. Кей жағдайда адамға психологтың, психотерапевттің немесе басқа да тиісті мамандардың көмегі қажет болуы мүмкін.
Төртіншіден, бос уақытты пайдалы іске бағыттау маңызды. Спорт, шығармашылық, кітап оқу, қоғамдық жұмыс, отбасылық демалыс сияқты пайдалы әдеттер адамның өмір салтын өзгертуге көмектеседі.
Ең бастысы – мәселені ерте кезеңде байқау.
Егер адам ойынға бұрынғыдан көп уақыт пен қаражат жұмсай бастаса, ұтылған ақшасын қайтаруға тырысса, ойын туралы жиі ойласа, жақындарынан ақша сұрай берсе немесе ойынға байланысты әрекеттерін жасыратын болса, бұл белгілерге бейжай қарамаған жөн.
Өзіңді шектеу – әлсіздік емес
Қазақстанда азаматтарға құмар ойындар мен бәс тігуге қатысуын өз еркімен шектеуге мүмкіндік беретін цифрлық қызмет те қарастырылған.
eGov Mobile арқылы азаматтар құмар ойындар мен бәс тігуге қатысуын белгілі бір мерзімге шектей алады. 2024 жылғы желтоқсанда бұл мерзім ең көбі 10 жылға дейін ұзартылды. Қызмет 21 жастан асқан адамдарға қолжетімді және өтініш бергеннен кейін азамат шектеу қойылған тұлғалар тізіміне енгізіледі.
Бұл мүмкіндікті пайдалану – адамның өзінің проблемасын мойындауы ғана емес, оны шешуге жасалған нақты қадам.
Өз-өзіне шектеу қоюды ұят санауға болмайды. Керісінше, адам өзінің өмірі мен қаржысын бақылауға алуға талпынып отыр деген сөз.
Қажет болған жағдайда отбасы мүшелері де адамға мұндай шешім қабылдауға моральдық қолдау көрсетуі керек.
Бала тәрбиесі – басты қорған
Лудоманияның алдын алуда отбасының рөлі ерекше.
Бала ата-анасының әрекетінен көп нәрсе үйренеді. Үйде еңбекпен келген табыс бағаланса, жауапкершілік пен үнемшілдікке мән берілсе, бала да қаржыға дұрыс көзқарас қалыптастырады.
Ата-ана баласының кіммен араласатынын ғана емес, интернетті қалай пайдаланатынын да білгені жөн. Бірақ бақылау сенімсіздікке айналмауы керек. Баламен ашық сөйлесіп, оның мәселесін тыңдай білу маңызды.
Жасөспірімнің бойында қандай да бір қиындық туындаса, оны бірден жазалау емес, алдымен себебін анықтау қажет. Кейде бала жалғыздықты, күйзелісті немесе өзіне деген сенімсіздікті интернеттен немесе ойыннан іздеуі мүмкін.
Сондықтан отбасындағы жылы қарым-қатынас, ата-ананың баласына көңіл бөлуі, бірге уақыт өткізуі – тәуелділіктің алдын алудың қарапайым әрі тиімді жолдарының бірі.
Қоғам болып қарсы тұру қажет
Лудоманиямен күрес тек мемлекеттік органдардың немесе медицина мамандарының міндеті емес.
Бұл – отбасының, мектептің, еңбек ұжымының, қоғамдық ұйымдардың және жалпы қоғамның ортақ жауапкершілігін талап ететін мәселе.
Әрбір аудан мен елді мекенде халыққа түсіндіру жұмыстары тұрақты жүргізілуі қажет. Жастармен кездесулерде құмар ойынның сыртқы тартымдылығынан гөрі, оның шынайы салдары түсіндірілгені дұрыс.
Мектептерде оқушыларға арналған профилактикалық сабақтар, ата-аналар жиналыстарында түсіндіру жұмыстары, жастар ортасында спорттық және мәдени іс-шаралар көбірек ұйымдастырылуы қажет.
Мемлекеттік деңгейде де бұл бағытта жұмыстар жалғасып келеді. Ресми мәліметке сәйкес, лудоманияның алдын алу бойынша білім беру ұйымдарында сабақтар мен әдістемелік жұмыстар ұйымдастырылып, мыңдаған мектептің тәрбие жоспарларына тиісті профилактикалық шаралар енгізілген.
Бұл жұмыстардың нәтижелі болуы үшін әр азамат өзінің жауапкершілігін сезінуі керек.
«Оңай ақша» – оңай өмірдің кепілі емес
Құмар ойынның негізгі қауіпті иллюзияларының бірі – «оңай ақша табуға болады» деген түсінік.
Ал, шын мәнінде тұрақты табыс еңбекпен, біліммен, кәсіппен және табандылықпен келеді.
Адам өміріндегі маңызды мақсаттарды бір сәттік ұтысқа айырбастамауы керек. Отбасының тыныштығы, баланың болашағы, денсаулық, адал еңбекпен келген абырой – кез келген ақшадан қымбат.
Құмар ойыннан келген қысқа мерзімді қуаныш ұзақ мерзімді мәселеге айналуы мүмкін. Ал одан шығу үшін адамның өз шешімімен қатар отбасының қолдауы мен мамандардың көмегі қажет болуы ықтимал.
Сондықтан «маған ешқашан болмайды» деген сенімнен гөрі, «мұндай тәуекелден аулақ боламын» деген жауапты ұстаным әлдеқайда дұрыс.
Қорытынды: отбасы берекесі – бәрінен қымбат
Лудомания – бір адамның ғана таңдауы сияқты көрінгенімен, оның салдары бір отбасының өміріне, тіпті қоғамның тұрақтылығына әсер етуі мүмкін.
Ойынға тәуелділік салдарынан қаржылық қиындық туындап, ерлі-зайыптылардың арасындағы сенім жоғалып, балалар психологиялық қысымға ұшырап, адамның еңбекке және қоғамға деген жауапкершілігі төмендеуі ықтимал.
Сондықтан бұл мәселеге немқұрайлы қарауға болмайды.
Лудоманияның алдын алудың ең мықты қорғаны – дұрыс тәрбие, отбасындағы сенімді қарым-қатынас, пайдалы орта, адал еңбек және ақпараттық сауаттылық.
Әр ата-ана баласына құмар ойынның зиянын түсіндіруі керек. Әр азамат өзінің қаржылық және психологиялық жағдайына жауапкершілікпен қарағаны жөн. Ал тәуелділікке тап болған адамды қоғам шеттетпей, одан шығуына мүмкіндік беретін қолдау көрсетуі қажет.
Мәселені жасыру – оны шешпейді. Керісінше, дер кезінде көмек сұрау – жауапкершіліктің белгісі.
Бүгінгі таңда Қазақстанда лудоманияның алдын алуға бағытталған мемлекеттік шаралар күшейтіліп келеді. Алайда заң мен мемлекеттік бағдарламалар қанша мықты болғанымен, отбасыдағы түсіністік пен тәрбиеге ештеңе жетпейді.
Сондықтан әр шаңырақтың басты ұстанымы біреу болуы керек. Оңай ұтысты емес, адал еңбекті таңда. Құмарлықты емес, отбасыңның тыныштығын таңда. Бір сәттік қызығушылықты емес, өз болашағыңды таңда. Өйткені, отбасының берекесі – кез келген ұтыстан әлдеқайда қымбат.
Мақала отандық ақпарат
көздерінен әзірленді
