Суицид – қазіргі қоғамдағы ең күрделі әрі ауыр әлеуметтік-психологиялық мәселелердің бірі. Бұл құбылыс тек жеке адамның өмірлік трагедиясы ғана емес, сонымен қатар қоғамның әлеуметтік тұрақтылығы мен психикалық денсаулық деңгейін көрсететін маңызды көрсеткіш болып саналады. Сондықтан суицид мәселесін бір ғана саланың шеңберінде емес, мемлекет, қоғам және отбасы бірлесе қарастыруы қажет.
Мамандардың пікірінше, суицидке алып келетін жағдайлар бір сәтте пайда болмайды. Көп жағдайда ол ұзақ уақыт бойы жиналған ішкі күйзелістің, шешілмеген психологиялық қысымның және әлеуметтік қолдаудың жеткіліксіздігінің нәтижесінде қалыптасады. Адам өз эмоциясын ашық жеткізе алмаған жағдайда немесе жанындағы адамдардан түсіністік таппағанда, ішкі дағдарыс деңгейі тереңдей түседі.
Қазіргі қоғамда адам психологиясына әсер ететін факторлар аз емес. Қаржылық қиындықтар, отбасылық түсініспеушіліктер, жұмыссыздық, әлеуметтік теңсіздік, буллинг және ақпараттық қысым адамның эмоционалдық жағдайына тікелей әсер етеді. Осындай жағдайда психологиялық қолдаудың болмауы мәселенің ушығуына әкелуі мүмкін.
Суицидтің себептері әрқашан бір факторға байланысты емес. Көп жағдайда ол бірнеше жағдайдың қатар әсер етуінен туындайды. Депрессия, ұзаққа созылған стресс, жалғыздық сезімі, әлеуметтік оқшаулану және өмірлік қиындықтар адамның психологиялық тұрақтылығын әлсіретеді. Сондықтан бұл құбылысты тек жеке адамның әлсіздігі ретінде қарастыру қате түсінік болып табылады.
Қазақстанда да суицид мәселесі өзектілігін жоғалтқан жоқ. Соңғы жылдары белгілі бір төмендеу динамикасы байқалғанымен, бұл мәселе әлі де қоғам үшін маңызды проблема болып отыр. Әрбір жағдайдың артында бір адамның тағдыры, бір отбасының қайғысы және орны толмас жоғалту жатыр. Сол себепті, бұл мәселе тек статистикалық көрсеткіш ретінде емес, әлеуметтік дабыл ретінде қарастырылуы тиіс.
Әсіресе, жастар арасындағы суицид мәселесі ерекше назар аударуды қажет етеді. Жасөспірімдік кезең – психологиялық тұрғыдан ең күрделі уақыттардың бірі екені анық. Бұл жаста адам өзін қоғамда табуға, өз орнын анықтауға тырысады. Алайда, отбасылық түсініспеушілік, мектептегі қысым, қатарластары арасындағы буллинг немесе әлеуметтік желілердегі жағымсыз әсер адамның эмоционалдық жағдайына теріс ықпал етуі мүмкін.
Сарапшылардың айтуынша, көптеген жасөспірімдер өз мәселесін жақындарына ашық айта бермейді. Олар ішкі күйзелісті жасырып, жалғыз күресуге тырысады. Мұндай жағдайда психологиялық көмекке жүгіну мәдениетінің төмендігі мәселені одан әрі қиындатады. Сондықтан ата-ана мен мұғалімдердің бала мінезіндегі өзгерістерге назар аударуы өте маңызды.
Психологтар суицидке бейімділіктің алдын ала байқалатын белгілері бар екенін айтады. Адамның қоғамнан оқшаулануы, көңіл күйінің жиі төмендеуі, бұрынғы қызығушылықтарының жоғалуы, болашаққа сенімсіздік танытуы және өзін қажетсіз сезінуі ең қауіпті сигналдардың бірі. Мұндай белгілер байқалған жағдайда, оған бей-жай қарамай, уақытылы көмек көрсету қажет.
Суицидтің салдары тек бір адамның өмірімен шектелмейді. Бұл жағдай оның отбасы мүшелеріне, жақындарына және достарына ауыр психологиялық соққы болып тиеді. Мұндай қайғылы оқиғалардан кейін адамдар ұзақ уақыт бойы күйзеліс, өкініш және кінә сезімін бастан өткереді. Сондықтан суицид – жеке мәселе емес, қоғамдық деңгейдегі ауқымды мәселе.
Қазіргі уақытта мемлекет тарапынан суицидтің алдын алу бағытында бірқатар жүйелі жұмыстар жүргізілуде. Білім беру ұйымдарында психологтардың қызметі күшейтіліп, жастарға арналған психологиялық қолдау орталықтар да дамып келеді.
Сонымен қатар, ақпараттық-түсіндіру жұмыстары арқылы халықтың психикалық денсаулық туралы сауаттылығы арттырылуда. Дегенмен, мамандар бұл жеткіліксіз екенін атап өтеді. Суицидтің алдын алу үшін қоғамда ашық диалог мәдениеті қалыптасуы қажет. Адам өз мәселесін айтуға қорықпауы, ал айналасындағылар оны тыңдай білуі керек. Қарапайым қолдау немесе бір сәт назар аудару кейде үлкен трагедияның алдын алуы мүмкін.
Оның алдын алу тек медицина немесе психология саласының міндеті емес, бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі. Отбасы, мектеп, мемлекет және қоғам бірлесе әрекет еткен жағдайда ғана бұл мәселенің алдын алуға және оның өсу деңгейін төмендетуге болады. Әрбір адамның өмірі – баға жетпес құндылық, сондықтан оны қорғау баршамыздың басты міндетіміз болып қала береді.
Шырайлым Баймаш,
М.Х.Дулати атындағы Тараз университеті
конвергентті журналистика мамандығының 1-курс студенті
