Құқық қорғау органдары азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға міндетті. Алайда кейбір жағдайларда олардың әрекеті немесе әрекетсіздігі азаматтардың наразылығын туындатуы мүмкін. Мұндай кезде заң әрбір тұлғаға өз құқығын қорғау үшін шағымдану мүмкіндігін береді.
Құқық қорғау органдарының шешімдеріне, лауазымды тұлғалардың әрекеттеріне немесе қабылданған шараларға келіспеген жағдайда азамат жоғары тұрған органға, прокуратураға немесе сотқа шағым түсіруге құқылы.
Шағым беру – тек өз құқығын қорғау ғана емес, мемлекеттік органдар жұмысының заңдылығын қамтамасыз ететін маңызды құрал. Әрбір өтініш белгіленген тәртіппен қаралып, оған заң талаптарына сәйкес жауап берілуі тиіс.
Шағымда мәселенің мән-жайы, қандай органның немесе қызметкердің әрекетіне наразылық білдірілетіні, қандай құқықтың бұзылғаны және қандай талап қойылатыны нақты көрсетілуі қажет. Сонымен қатар, азамат өз уәждерін растайтын құжаттарды қоса ұсына алады.
Құқық қорғау органдары қызметінің ашықтығы мен заңдылығы – қоғамдағы сенімнің негізі. Азаматтардың өз құқықтарын білуі және заңды жолмен талап ете алуы құқықтық мемлекетті нығайтуға ықпал етеді.
Заңды талаптарды сақтау, азаматтардың өтініштеріне жауапкершілікпен қарау және әр адамның құқығын құрметтеу – құқық қорғау жүйесінің басты міндеттерінің бірі.
Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау – құқықтық мемлекеттің басты қағидаларының бірі. Осы бағытта құқық қорғау органдары маңызды міндет атқарады. Дегенмен, кез келген мемлекеттік органның қызметінде азаматтың пікірімен келіспеушілік немесе заң талаптарының бұзылуы орын алуы мүмкін. Мұндай жағдайда шағымдану құқығы – азаматтың заңмен қорғалатын кепілі.
Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің заңсыз әрекеті, негізсіз шешімі немесе әрекетсіздігі азаматтардың құқықтарына әсер етуі мүмкін. Сондықтан заңнама әр адамға өз құқығын қорғау үшін белгіленген тәртіппен шағым беруге мүмкіндік береді.
Шағымдану тәртібі азамат пен мемлекеттік орган арасындағы байланысты нығайтады. Ол құқық қорғау органдары жұмысының сапасын арттыруға, кемшіліктерді анықтауға және заң бұзушылықтардың алдын алуға ықпал етеді.
Азамат шағымында нақты жағдайды, өзінің талаптарын және мәселенің шешілу жолдарын көрсетуі қажет. Өтініштерді қарау барысында уәкілетті органдар заңдылық пен әділдік қағидаларын басшылыққа алуы тиіс.
Құқық қорғау органдарының міндеті – азаматтардың сенімін сақтау, әрбір өтінішке объективті баға беру және заң талаптарын қатаң орындау. Ал азаматтардың өз құқықтарын білуі мен оларды заңды түрде қорғауы қоғамдағы құқықтық мәдениетті қалыптастырады.
Әділдікке қол жеткізудің тиімді жолдарының бірі – заңды тетіктерді пайдалану. Шағымдану институты азамат пен мемлекет арасындағы өзара жауапкершіліктің маңызды бөлігі болып табылады.
Байжан Жамалбекұлы,
Жуалы аудандық
сотының судьясы
