Қазіргі аудитория жаңалықты газеттен немесе телеарнадан ғана емес, Instagram, TikTok, Facebook, YouTube және басқа да платформалардан алады. Бұл ақпаратқа қолжетімділікті арттырғанымен, оның сапасы мен шынайылығына қатысты жаңа мәселелерді туындатты. Себебі әлеуметтік желіде жарияланған кез келген мәлімет кәсіби редакциялық тексеруден өте бермейді.
Ақпараттың жылдам таралуы мен оның шынайылығын тексеру арасындағы қайшылық цифрлық журналистиканың негізгі мәселелерінің біріне айналды. Бір жағынан, оқиға туралы жедел хабарлау маңызды болса, екінші жағынан, тексерілмеген деректі жариялау қоғамдық пікірге кері әсер етуі мүмкін.
Осы тұрғыдан алғанда, қазіргі журналистиканың басты міндеті – ақпаратты бірінші болып тарату ғана емес, оның дұрыстығына көз жеткізіп, қоғамға сенімді дерек ұсыну.
Цифрлық медианың ақпарат тарату жүйесіне әсері
Цифрлық медианың басты ерекшелігі – ақпараттың жеделдігі, интерактивтілігі және кең аудиторияға қолжетімділігі. Дәстүрлі бұқаралық ақпарат құралдарында редакциялық іріктеу мен тексеру жүйесі қалыптасқан болса, әлеуметтік желілерде пайдаланушылардың өздері де ақпарат өндірушіге айналды.
Бұл құбылыс коммуникацияның дәстүрлі моделін өзгертті. Ақпарат тек редакциядан аудиторияға бағытталып қоймай, пайдаланушылардың пікірлері, бөлісулері мен талқылаулары арқылы көпжақты сипатқа ие болды.
Reuters Institute for the Study of Journalism ұйымының 2025 жылғы Digital News Report зерттеуінде 48 елдегі 97 мыңнан астам онлайн жаңалық тұтынушының деректері талданған. Зерттеу нәтижесі бойынша, әлеуметтік желілер мен бейнеплатформалар арқылы жаңалық тұтыну үдерісі күшейіп, дәстүрлі ақпарат құралдарының аудиториямен байланысы өзгеріп жатқаны анықталған. Зерттеуге қатысушылардың 58 пайызы интернеттегі жаңалықтардың шынайы немесе жалған екенін ажыратуға алаңдайтынын білдірген. Ал жаңалықтарға жалпы сенім деңгейі 40 пайызды құраған.
Бұл көрсеткіштер цифрлық медианың ақпарат таратудағы ықпалы артқанымен, ақпараттық сенімділік мәселесінің әлі де өзекті екенін көрсетеді.
Әлеуметтік желілердің тағы бір ерекшелігі – ақпараттың эмоциялық сипатта берілуі. Көп жағдайда оқырманды қызықтыратын тақырыптар, қысқа бейнероликтер, тосын мәлімдемелер мен даулы пікірлер кеңінен таралады. Мұндай жағдайда мазмұнның қоғамдық маңызынан гөрі оның қаралым жинау мүмкіндігі басымдыққа ие болуы ықтимал.
Сондықтан цифрлық медиада ақпараттың таралу жылдамдығы мен сапасы арасындағы тепе-теңдікті сақтау маңызды.
Цифрлық платформалардың кең таралуы дәстүрлі журналистиканың маңызын төмендеткен жоқ. Керісінше, ақпараттық кеңістікте жалған мәлімет көбейген сайын кәсіби журналистиканың тексерілген дерек ұсыну қызметі айқындала түседі.
Дәстүрлі журналистиканың басты артықшылықтарының бірі – редакциялық жауапкершілік. Кәсіби редакцияда материалды жариялау алдында дереккөздер тексеріліп, ақпараттың екінші тараптан нақтылануы және құқықтық-этикалық талаптарға сәйкестігі қарастырылады.
Журналист ақпаратты жинау барысында бірнеше дереккөзге жүгініп, оқиғаға қатысы бар тараптардың пікірін алуы қажет. Бұл әсіресе әлеуметтік мәселелер, мемлекеттік басқару, денсаулық сақтау, білім беру және құқық салаларындағы материалдар үшін маңызды.
Бүгінде дәстүрлі басылымдардың да цифрлық кеңістікке бейімделуі қажет. Газет материалдарының электронды нұсқасын жариялау, әлеуметтік желілерде қысқа ақпарат тарату, бейнеформат пен подкасттарды пайдалану аудиторияны кеңейтуге мүмкіндік береді.
Алайда форматтың өзгеруі журналистік ұстанымның өзгеруіне негіз болмауы керек. Қандай платформада жарияланса да, ақпараттың дәлдігі, бейтараптығы және дереккөздің ашықтығы негізгі талап болып қалуы тиіс.
Жалған ақпарат және фактчекинг
Цифрлық медиадағы ең күрделі мәселелердің бірі – жалған ақпараттың таралуы. Ақпараттық манипуляция қоғамда қате түсінік қалыптастырып, әлеуметтік шиеленісті күшейтуі мүмкін.
Жалған ақпарат әртүрлі формада кездеседі. Оған контекстен жұлып алынған бейнежазбалар, ескі оқиғаларды жаңа жағдай ретінде көрсету, жалған статистикалық мәліметтер, қолдан жасалған фотосуреттер мен тексерілмеген аудиожазбалар жатады.
Мұндай ақпараттың таралуына бірнеше фактор әсер етеді. Біріншіден, әлеуметтік желілердегі жарияланымдардың жылдам таралуы. Екіншіден, пайдаланушылардың ақпаратты тексерместен бөлісуі. Үшіншіден, аудиторияның белгілі бір көзқарасқа сәйкес келетін мәліметтерге көбірек сенуі.
Осы жағдайда фактчекингтің маңызы артады. Фактчекинг – жарияланған ақпараттың шынайылығын дереккөздер мен нақты дәлелдер арқылы тексеру үдерісі.
Кәсіби журналист ақпаратты жарияламас бұрын оның бастапқы дереккөзін анықтап, оқиға болған уақыт пен орынды салыстырып, ресми мәліметтерге және тәуелсіз сарапшылардың пікіріне жүгінуі қажет.
Қазақстандық зерттеуші Шынар Шәкенованың «Цифрлық технологиялардың даму кезеңіндегі медиасауаттылық мәселелері» атты 2024 жылғы ғылыми мақаласында медиасауаттылық жалған ақпарат пен манипуляцияға қарсы тұрудың маңызды құралы ретінде қарастырылады. Автор ақпаратты қабылдау мен тарату мәдениетін қалыптастырудың қажеттілігіне назар аударады.
Демек, фактчекинг тек журналистің кәсіби міндеті емес, ақпарат тұтынушының да күнделікті дағдысына айналуы тиіс.
Медиасауаттылық – қауіпсіздіктің маңызды факторы
Ақпараттық сенімділікті қамтамасыз ету тек бұқаралық ақпарат құралдарының міндетімен шектелмейді. Бұл үдеріске ақпаратты тұтынатын әрбір азаматтың қатысуы маңызды.
Медиасауаттылық – адамның ақпаратты іздеу, қабылдау, талдау, бағалау және саналы түрде пайдалану қабілеті. Медиасауатты адам кез келген жарияланымға бірден сенбейді, оның авторын, дереккөзін, жарияланған уақытын және мазмұнын салыстырады.
Медиасауаттылықты қалыптастыруда білім беру ұйымдарының да рөлі зор. Оқушылар мен студенттерге интернеттегі ақпаратты тексеру, жалған контентті анықтау, авторлық құқықты сақтау және цифрлық қауіпсіздік негіздерін үйрету қажет.
Сонымен бірге бұқаралық ақпарат құралдары аудиторияға тек жаңалық жеткізумен шектелмей, ақпаратты дұрыс тұтыну мәдениетін қалыптастыруға үлес қосуы тиіс.
Мысалы, күмәнді ақпараттың қалай таралғанын түсіндіретін арнайы материалдар, жалған мәліметтерді әшкерелейтін фактчекинг жобалары және сарапшылардың түсіндірмелері қоғамның ақпараттық иммунитетін нығайтуға көмектеседі.
Цифрлық медианың дамуы журналистика саласының құрылымы мен ақпарат тарату тәсілдерін өзгертті. Әлеуметтік желілер ақпаратқа қолжетімділікті арттырып, аудиторияның белсенділігін күшейтті. Сонымен қатар жалған ақпарат, ақпараттық манипуляция және дереккөзге деген сенімнің әлсіреуі сияқты мәселелерді алға шығарды.
Зерттеу нәтижелерін талдау ақпараттық сенімділікті қалыптастыруда үш негізгі фактордың маңызын көрсетеді: кәсіби журналистиканың жауапкершілігі, фактчекинг мәдениеті және қоғамның медиасауаттылығы.
Дәстүрлі журналистика мен әлеуметтік желілерді бір-біріне қарсы қою дұрыс емес. Олардың мүмкіндіктерін тиімді үйлестіру арқылы ақпарат тарату сапасын арттыруға болады. Әлеуметтік желілер жеделдік пен қолжетімділікті қамтамасыз етсе, кәсіби журналистика ақпараттың мазмұны мен шынайылығына жауап беруі тиіс.
Қазіргі ақпараттық қоғамда журналистің беделі оның қаншалықты жылдам хабар тарататынымен емес, ұсынған дерегінің қаншалықты сенімді екенімен өлшенеді. Сондықтан цифрлық дәуірдегі журналистиканың басты құндылығы – ақпараттың жылдамдығы емес, оның шынайылығы мен қоғамдық маңызы.
