Қоғам дамып, адамзаттың ой-санасы жетілген сайын, жаңа мүмкіндіктермен қатар, күрделі мәселелер мен сын-қатерлер де туындап отырады. Солардың бірі әрі ең қауіптісі – нашақорлық. Бүгінде бұл дерт бүкіл әлемді алаңдатып, адамзаттың денсаулығы мен қауіпсіздігіне қатер төндіріп отыр. Есірткіге тәуелділік жеке адамның ғана емес, тұтас қоғамның болашағына қауіп төндіретін әлеуметтік мәселеге айналды. Өкінішке қарай, бұл кесел Қазақстанды да айналып өткен жоқ.
Нашақорлық – адам өміріне балта шабатын, денсаулықты әлсіретіп қана қоймай, адамның отбасымен, қоғаммен байланысына да кері әсер ететін ауыр дерт. Оның зардабы бір адамның тағдырымен шектелмейді. Есірткіге тәуелділік отбасының берекесін кетіріп, жақындардың арасындағы сенімге сызат түсіреді, әлеуметтік қиындықтардың туындауына себеп болады. Сондықтан нашақорлықпен күресу және оның алдын алу – бүгінгі күннің маңызды міндеттерінің бірі.
Есірткіге әуестік – орны толмас өкінішке бастайтын жол
Нашақорлықтың таралуына әсер ететін себептер аз емес. Соның ішінде есірткі және психотроптық заттардың заңсыз айналымы, олардың қолжетімділігі, қоршаған ортаның ықпалы мен зиянды әдеттерге деген жеңіл көзқарас ерекше алаңдатады. Кейбір адамдар есірткіні уақытша қызығушылық үшін қолданып көруді қауіпті санамайды. Алайда «Бір рет қолдансам, ештеңе болмайды» деген жаңсақ түсінік адамның өміріне үлкен қауіп төндіруі мүмкін.
Есірткіге тәуелділік бір күнде қалыптаспайды. Оның алдын алуда алғашқы қадамның өзін болдырмаудың маңызы зор. Адам есірткі қолданудың салдарын жете түсінбей, айналасындағыларға еліктеп немесе қиындықтардан уақытша арылуды көздеп, қауіпті әрекетке баруы мүмкін. Бірақ мұндай таңдау денсаулыққа зиян келтіріп, адамның оқуына, жұмысына, отбасылық қарым-қатынасына және болашақ жоспарына кері әсер етуі ықтимал.
Есірткіге тәуелділік адамның психологиялық жағдайына, мінез-құлқына және күнделікті өміріне әсер етеді. Уақыт өте келе, адам өзінің әдеттегі тіршілігінен алыстап, жақындарымен қарым-қатынасы нашарлауы мүмкін. Сондықтан есірткінің зияны туралы ақпаратты жеткізіп қана қоймай, оның алдын алу жолдарын да түсіндіру қажет. Ең бастысы, әрбір адам өз денсаулығына жауапкершілікпен қарап, өміріне қауіп төндіретін әрекеттерден аулақ болуы керек.
Жас ұрпақтың болашағы – баршаға ортақ жауапкершілік
Нашақорлық мәселесі, әсіресе, жасөспірімдер мен жастар арасында ерекше назар аударуды қажет етеді. Өйткені, бұл кезеңде адамның дүниетанымы қалыптасып, өмірлік ұстанымдары бекиді. Жасөспірімдер кейде қатарластарының ықпалына беріліп, өз әрекетінің салдарын толық бағамдай алмауы мүмкін. Қызығушылық, еліктеушілік, айналаның қысымы немесе жеке мәселелерін шешудің дұрыс жолын білмеу оларды зиянды әдеттерге жақындатуы ықтимал.
Жастардың есірткіге қарсы тұруы үшін оларға тыйым салумен шектелу жеткіліксіз. Ең алдымен, жас ұрпаққа дұрыс бағыт-бағдар беріп, сенімді қарым-қатынас орнату қажет. Жасөспірім өзінің мәселесін ашық айтып, көмек сұрай алатын ортаның бар екенін сезінуі тиіс. Бұл ретте, ата-ананың мейірімі, ұстаздың қолдауы және қоғамның жанашырлығы ерекше рөл атқарады.
Баланың тәрбиесі отбасынан басталады. Ата-ана перзентінің күнделікті өміріне бей-жай қарамай, оның кімдермен араласатынына, бос уақытын қалай өткізетініне және қандай мәселелерге алаңдайтынына назар аударғаны жөн. Баламен ашық сөйлесу, оның пікірін тыңдау, сеніміне ие болу – түрлі қауіптің алдын алуға көмектесетін маңызды қадамдар. Сонымен қатар, жасөспірімнің бойында өзін-өзі құрметтеу, өз таңдауына жауап беру және теріс ықпалға қарсы тұру дағдыларын қалыптастыру қажет.
Мектеп пен білім беру ұйымдарының да бұл бағыттағы жауапкершілігі зор. Оқушыларға есірткінің зияны туралы түсіндіру жұмыстарын жүргізіп, олардың құқықтық сауаттылығын арттыру, саламатты өмір салтын насихаттау және пайдалы бастамаларға қатысуына мүмкіндік беру маңызды. Спорттық жарыстар, шығармашылық үйірмелер, мәдени-танымдық кездесулер мен еріктілік жобалары жастардың бос уақытын тиімді ұйымдастырып, өз қабілетін дамытуына жол ашады.
Алдын алу жұмыстары – ортақ міндет
Қазіргі уақытта есірткі мәселесінің тағы бір алаңдатарлық тұсы – синтетикалық есірткі түрлерінің таралуы. Мұндай заттардың денсаулыққа тигізетін зияны туралы ақпараттың жеткіліксіз болуы немесе олардың қауіптілігін елемеу ауыр салдарға әкелуі мүмкін. Сондықтан жастарға есірткінің кез келген түрі денсаулыққа қатер төндіретінін түсіндіріп, күмәнді ұсыныстардан бас тартудың маңызын ұғындыру қажет.
Есірткіге қарсы күрес тек құқық қорғау органдарының жұмысы емес. Бұл бағытта отбасы, мектеп, денсаулық сақтау ұйымдары, жастар ресурстық орталықтары және жалпы қоғам бірлесе әрекет еткенде ғана нәтиже болады. Ақпараттық-түсіндіру шаралары жастардың жас ерекшелігіне сай ұйымдастырылып, нақты әрі түсінікті мәліметтерге негізделуі керек. Сонымен бірге, есірткіге тәуелділікке тап болған адамдарды кемсітпей, қажетті мамандардан көмек алуына жағдай жасау да маңызды.
Нашақорлықтың алдын алуда құқықтық сауаттылықты арттырудың орны бөлек. Жастар есірткі заттарын сақтау, тасымалдау және тарату заңмен тыйым салынған әрекеттер екенін біліп қана қоймай, мұндай қадамдардың құқықтық салдарын да түсінуі қажет. Күмәнді ұсыныстарға тап болған жағдайда дұрыс шешім қабылдау, қауіпті ортадан аулақ болу және қажет кезде сенімді ересектерге хабарласу дағдыларын қалыптастыру – профилактикалық жұмыстың маңызды бөлігі.
Ауданда жастардың арасында зиянды әдеттердің алдын алу, саламатты өмір салтын насихаттау және құқықтық түсіндіру бағытында жүйелі жұмыстар жүргізіліп келеді. 2026 жылдың алғашқы тоғыз айының қорытындысында барлығы 19 іс-шара ұйымдастырылды. Оның ішінде, 9 дөңгелек үстел, 5 кездесу және 5 тренинг бар. Аталған шараларға 451 жас қамтылды.
Бұл кездесулердің негізгі мақсаты – жастардың есірткіге тәуелділіктің зардаптары туралы түсінігін кеңейту, құқықтық сауаттылығын арттыру және саламатты өмір салтын ұстануға ынталандыру. Осындай іс-шаралар барысында жас ұрпақтың өзекті сұрақтарына жауап беріп, зиянды әдеттердің алдын алу жолдарын түсіндіруге мүмкіндік туады. Ең бастысы, жастардың өз денсаулығы мен болашағына жауапкершілікпен қарауына ықпал ету көзделеді.
Сонымен қатар, зиянды әдеттердің алдын алу мақсатында мектептерде анонимді сауалнамалар жүргізілді. Аудандық білім беру ұйымдарында семинарлар, дәрістер, дөңгелек үстелдер және ата-аналардың қатысуымен түрлі тәрбиелік шаралар ұйымдастыру жолға қойылған. Мұндай жұмыстардың маңызы зор, себебі, алдын алу шаралары неғұрлым жүйелі жүргізілсе, жастардың қауіп-қатер туралы хабардарлығы да соғұрлым артады.
Дегенмен, бұл бағыттағы жұмысты тек іс-шаралар санымен бағалау жеткіліксіз. Ең маңыздысы – олардың жастарға тигізетін оң ықпалы, қалыптасатын көзқарас пен күнделікті өмірде дұрыс шешім қабылдау дағдысы. Сондықтан әрбір кездесудің мазмұнды өтуіне, қатысушылардың пікір алмасуына және туындаған сұрақтардың жауапсыз қалмауына баса назар аударған жөн.
Саламатты болашақ – саналы таңдаудан басталады
Жастарды нашақорлықтан қорғау – тек белгілі бір мекеменің немесе маманның міндеті емес. Бұл – баршаға ортақ жауапкершілік. Әрбір ата-ана баласына дұрыс тәрбие беріп, әрбір ұстаз оның тұлға болып қалыптасуына үлес қосып, әрбір азамат қоғамның саулығын сақтауға атсалысуы тиіс. Жас ұрпаққа қамқорлық таныту, оның мәселесіне бей-жай қарамау және дұрыс бағыт көрсету – болашақ алдындағы азаматтық парызымыз.
Нашақорлықтың алдын алу үшін жастардың бойына сенімділік, жауапкершілік, табандылық және өмірге деген құштарлық қасиеттерін сіңіру қажет. Қандай қиындық кездессе де, оны зиянды әдеттер арқылы емес, дұрыс шешімдер мен қолдаудың көмегімен еңсеруге болатынын түсіндіру маңызды. Өйткені, әрбір жас – еліміздің ертеңі, қоғамның қозғаушы күші және тәуелсіз Қазақстанның болашағы.
Қорыта айтқанда, нашақорлыққа қарсы күрес пен оның алдын алу – жарқын болашақтың кепілі. Біз жастардың дені сау, саналы, білімді әрі елжанды болып өсуіне жағдай жасауымыз керек. Ол үшін бірлігімізді бекемдеп, отбасы мен қоғам арасындағы байланысты нығайтып, саламатты өмір салтын күнделікті дағдымызға айналдыруымыз қажет.
Ата-бабамыз аманат еткен Тәуелсіздікті нығайтып, көк туымызды биікте желбірету – бүгінгі ұрпақтың міндеті. Ендеше, жас буынның денсаулығын қорғап, болашағына жол ашу жолында күш біріктірейік. Есірткісіз қоғам құруға өз үлесімізді қосайық!
Назерке Мақтабаева,
аудандық Жастар ресурстық орталығының психолог маманы
